દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ માટે ST બસમાં વિનામૂલ્યે મુસાફરી યોજના: સંપૂર્ણ માહિતી

પ્રસ્તાવના

ઘણા દિવ્યાંગ પરિવારો માટે રોજિંદી મુસાફરી પણ એક મોટો આર્થિક બોજ બની જાય છે. હોસ્પિટલ જવું હોય, કોઈ સરકારી ઓફિસમાં કામ હોય કે પછી કોઈ સામાજિક પ્રસંગમાં હાજરી આપવી હોય — બસ ભાડું દર વખતે ખિસ્સા પર અસર કરે છે. આ જ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને ગુજરાત સરકારે દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ માટે એક ઉપયોગી સુવિધા શરૂ કરી છે, જેમાં તેમને રાજ્યની તમામ ST બસોમાં વિનામૂલ્યે મુસાફરી કરવાની છૂટ મળે છે. જો તમારા ઘરમાં કોઈ દિવ્યાંગ સભ્ય હોય અને તમે આ યોજના વિશે સાચી અને સ્પષ્ટ માહિતી શોધી રહ્યા હો, તો આ લેખ તમારા માટે જ છે.

યોજના શું છે?

આ યોજનાનું પૂરું નામ છે “દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓને તમામ પ્રકારની એસ.ટી બસમાં વિનામૂલ્યે મુસાફરીની સુવિધા” (યોજના ક્રમાંક 8537). આ યોજના ગુજરાત રાજ્યના બંદરો અને વાહનવ્યવહાર વિભાગ હેઠળ ચાલે છે અને તેનો અમલ ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ (GSRTC) દ્વારા થાય છે. સાદી ભાષામાં કહીએ તો, રાજ્યની કોઈ પણ ST બસમાં દિવ્યાંગ વ્યક્તિ કોઈ પણ ટિકિટ ચાર્જ વગર મુસાફરી કરી શકે છે.

આ યોજના “સામાન્ય યોજના” (General Scheme) તરીકે વર્ગીકૃત છે અને તેનો લક્ષ્ય પ્રકાર “સેવાઓ (નિ:શુલ્ક)” એટલે કે Free Services હેઠળ આવે છે. આ યોજના રાજ્ય સરકારની માલિકીની છે.

યોજનાનો લાભ

ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ (GSRTC) દ્વારા તા. 22/03/2017ના પરિપત્ર (ક્રમાંક: ગુરામા/પરિ/વાણિજ્ય/વિકલાંગ/1909) મુજબ, આ યોજનાનો લાભ દિવ્યાંગતાના પ્રકાર અને ટકાવારી પ્રમાણે અલગ-અલગ રાખવામાં આવ્યો છે. એટલે કે “તમામ દિવ્યાંગોને સંપૂર્ણ મફત મુસાફરી” એવું સામાન્યીકરણ કરવાને બદલે, નીચે આપેલા કોષ્ટક પ્રમાણે ચોક્કસ કેટેગરી મુજબ લાભ મળે છે — અને અમુક કેટેગરીમાં સાથે આવતા **સહાયક (attendant)**ને પણ લાભ મળવાપાત્ર છે.

• આ સુવિધા ગુજરાતભરની તમામ ST બસોમાં લાગુ પડે છે.
• લાભનું સ્વરૂપ કેટેગરી પ્રમાણે બદલાય છે — સંપૂર્ણ મફત, ભાડામાં આંશિક રાહત, અથવા અમુક કિસ્સામાં કોઈ ખાસ રાહત નહીં.
• સહાયકને લાભ મળશે કે નહીં, અને કેટલો, તે પણ દિવ્યાંગતાની કેટેગરી પર આધારિત છે.

કોણ લાભ લઈ શકે? (પાત્રતા — કેટેગરી મુજબ)

સત્તાવાર પરિપત્ર મુજબ દિવ્યાંગતાની કેટેગરી અને તે મુજબ મળતી રાહતની વિગત નીચે મુજબ છે:

ક્રમ	વિકલાંગતાની કેટેગરી	સહાયકની વિગત (Attendant Benefit)
1	80% કે તેથી વધુ દ્રષ્ટિ વિષયક (અંધ) વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિ	વ્યક્તિ પોતે + સહાયક બંનેને વિના મુલ્યે મુસાફરી (100%)
2	70% થી ઓછી બુદ્ધિઆંક ધરાવતી માનસિક પડકારિતા (મંદબુદ્ધિ) ધરાવતી વ્યક્તિ	વ્યક્તિ પોતે + સહાયક બંનેને વિના મુલ્યે મુસાફરી (100%)
3	75% કે તેથી વધુ અસ્થિવિષયક વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિ	વ્યક્તિને પોતાને વિના મુલ્યે; સહાયકને ટિકિટ ભાડામાં 50% રાહત
4	80% કે તેથી વધુ મૂકબધિરપણું (બહેરા-મુંગા) ધરાવતી વ્યક્તિ	વ્યક્તિને પોતાને વિના મુલ્યે; સહાયકને કોઈ ખાસ રાહત નહીં
5	40% થી 74% સુધી અસ્થિવિષયક વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિ	આ કેટેગરીને યોજનાનો લાભ મળવાપાત્ર નથી
6	માનસિક માંદગી ધરાવતી વ્યક્તિ	વ્યક્તિને યોજનાનો લાભ; સહાયકને કોઈ ખાસ રાહત નહીં

મહત્વનું: ઉપરના કોષ્ટક પરથી સ્પષ્ટ છે કે 40% થી 74% સુધીની અસ્થિવિષયક (Orthopedic) વિકલાંગતા ધરાવતી વ્યક્તિઓને આ યોજનાનો લાભ મળતો નથી — ફક્ત 75% કે તેથી વધુ ટકાવારી ધરાવતી વ્યક્તિ જ પાત્ર ગણાય છે. એટલે અરજી કરતા પહેલાં પોતાના દિવ્યાંગતા પ્રમાણપત્રમાં દર્શાવેલી ટકાવારી અને પ્રકાર બરાબર ચકાસી લેવો ખૂબ જરૂરી છે.

લાભ મેળવવા માટે માન્ય દિવ્યાંગતા પ્રમાણપત્ર (Disability Certificate) અને ઓળખકાર્ડ હોવું જરૂરી છે — આવક, જાતિ, વ્યવસાય કે શિક્ષણના આધારે કોઈ ભેદભાવ રાખવામાં આવતો નથી.

જરૂરી દસ્તાવેજો

આ યોજનાનો લાભ લેવા માટે નીચેના દસ્તાવેજો જરૂરી છે:

1. ઓળખ પત્ર (Identity Card — જેમ કે આધાર કાર્ડ, મતદાર ઓળખપત્ર વગેરે)
2. દિવ્યાંગતા અંગે સિવિલ સર્જનનો દાખલો (Disability Certificate issued by Civil Surgeon)

આ સિવાય જો કોઈ વધારાના દસ્તાવેજની જરૂર પડે, તો તે સંબંધિત વિભાગ કે GSRTC કાઉન્ટર પર જ સ્પષ્ટ થશે, એટલે અરજી કરતા પહેલાં નજીકના કાર્યાલયમાં એકવાર જરૂરી દસ્તાવેજોની યાદી ચકાસી લેવી હિતાવહ છે.

અરજી કેવી રીતે કરવી?

સત્તાવાર માહિતી પ્રમાણે અરજીની પ્રક્રિયા નીચે મુજબ છે:

• અરજી ફોર્મનો પ્રકાર: પ્લેન પેપર (Plain Paper) પર અરજી કરવાની હોય છે, એટલે કોઈ નિશ્ચિત છાપેલ ફોર્મ જરૂરી નથી.
• અરજી ફોર્મની કિંમત: ₹0 (કોઈ ચાર્જ નથી)
• અરજી ફોર્મ ક્યાંથી મેળવવું અને ક્યાં મોકલવું: સમાજ સુરક્ષા ખાતું, ગાંધીનગર

હાલમાં આ યોજના માટે ઓનલાઈન અરજી કરવાની સુવિધા સત્તાવાર પોર્ટલ પર ઉપલબ્ધ હોવાનું સ્પષ્ટ દર્શાવવામાં આવ્યું નથી. એટલે અરજદારે પ્લેન પેપર પર જરૂરી વિગતો સાથે અરજી તૈયાર કરીને, જરૂરી દસ્તાવેજો જોડીને સંબંધિત કાર્યાલયમાં અથવા સમાજ સુરક્ષા ખાતા મારફતે રજૂ કરવાની રહેશે. ચોક્કસ પ્રક્રિયા અને નજીકના કાર્યાલયની વિગત માટે બંદરો અને વાહનવ્યવહાર વિભાગની સત્તાવાર વેબસાઈટ અથવા નજીકના GSRTC ડેપો/સમાજ સુરક્ષા કચેરીનો સંપર્ક કરવો શ્રેષ્ઠ રહેશે.

આ યોજના પાછળની કામગીરી કેવી રીતે ચાલે છે?

એક રસપ્રદ વાત એ છે કે દિવ્યાંગ વ્યક્તિ બસમાં ભલે ટિકિટ વગર મુસાફરી કરે, પણ એ ભાડાની રકમ સાવ “માફ” નથી થતી — તે રકમ સમાજ સુરક્ષા ખાતા પાસેથી વસૂલવામાં આવે છે. બસમાં કંડક્ટર દ્વારા E.B.T.M. (ઈલેક્ટ્રોનિક ટિકિટ મશીન)માં દિવ્યાંગ મુસાફર અને તેમના સહાયકની નોંધ કરવામાં આવે છે, અને એ નોંધના આધારે તૈયાર થયેલ કોમ્પ્યુટરાઈઝ્ડ રિપોર્ટ મુજબ દર મહિને જિલ્લા સમાજ કલ્યાણ અધિકારીશ્રી સાથે બિલ મેળવણી કરીને રકમ ક્લેમ કરવામાં આવે છે. સાદી ભાષામાં કહીએ તો — આ સુવિધા “મફત” જરૂર છે, પણ તેની પાછળ સરકારી ખાતાઓ વચ્ચે ચોક્કસ હિસાબી પ્રક્રિયા ચાલે છે, જેની સાથે સામાન્ય મુસાફરીને કોઈ સીધી લેવાદેવા નથી.

મારો CSC સેન્ટર અનુભવ

મારા સેન્ટર પર ઘણી વાર દિવ્યાંગ પરિવારના સભ્યો સરકારી યોજનાઓ વિશે પૂછપરછ કરવા આવે છે, અને આ યોજના વિશે સૌથી વધુ થતી ગેરસમજ એ છે કે “દિવ્યાંગ પ્રમાણપત્ર હોય એટલે બધાને 100% મફત મુસાફરી મળી જ જાય.” હકીકતમાં એવું નથી — મેં જોયું છે કે ઘણી વાર 40-60% જેટલી અસ્થિવિષયક વિકલાંગતા ધરાવતા લોકો નિરાશ થાય છે કારણ કે તેમની ટકાવારી 75%ની મર્યાદાથી ઓછી હોવાથી તેમને આ ચોક્કસ યોજનાનો લાભ મળતો નથી. એટલે હું લોકોને પહેલા એ જ સલાહ આપું છું કે પોતાના દિવ્યાંગતા પ્રમાણપત્રમાં લખેલી ટકાવારી અને પ્રકાર (દ્રષ્ટિ, અસ્થિ, બુદ્ધિ કે શ્રવણ સંબંધિત) બરાબર વાંચી લે, પછી જ ખાતરી કરે કે તેઓ કઈ કેટેગરીમાં આવે છે. સાથે-સાથે પ્રમાણપત્ર અને ઓળખ પત્રની ફોટોકોપી સાથે રાખવાની સલાહ પણ આપું છું, જેથી બસમાં ચેકિંગ સમયે તકલીફ ન પડે.

મહત્વની બાબતો અને સાવધાની

• આ યોજનાની અંતિમ પાત્રતા અને લાભ સંબંધિત વિભાગ (બંદરો અને વાહનવ્યવહાર વિભાગ) અને GSRTCની નીતિ મુજબ નક્કી થાય છે.
• સમય જતાં યોજનાના નિયમો, દસ્તાવેજોની યાદી કે અરજી પ્રક્રિયામાં ફેરફાર થઈ શકે છે, એટલે અરજી કરતા પહેલાં સત્તાવાર સ્ત્રોત પરથી તાજી માહિતી ચકાસી લેવી.
• કોઈ પણ એજન્ટ કે અજાણ્યા વ્યક્તિને પોતાના અંગત દસ્તાવેજો, આધાર નંબર કે OTP ક્યારેય શેર ન કરવા. સરકારી યોજનાની અરજી માટે કોઈ પણ સત્તાવાર કચેરી ક્યારેય ફોન પર OTP કે પાસવર્ડ માંગતી નથી.
• આ લેખ ફક્ત સામાન્ય માહિતી માટે છે; અંતિમ નિર્ણય અને લાભ સંબંધિત સરકારી વિભાગની નીતિ મુજબ જ મળશે.

વારંવાર પુછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

નિષ્કર્ષ

દિવ્યાંગ વ્યક્તિઓ માટે ST બસમાં વિનામૂલ્યે મુસાફરીની આ યોજના રોજિંદા જીવનમાં ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે, ખાસ કરીને એ પરિવારો માટે જેમને વારંવાર મુસાફરી કરવી પડે છે. યોજના સરળ છે અને પાત્રતામાં કોઈ મોટા બંધનો નથી, પરંતુ અરજી કરતા પહેલાં જરૂરી દસ્તાવેજો અને પ્રક્રિયા સંબંધિત વિભાગ પાસેથી ચકાસી લેવી જરૂરી છે.

જો તમને લોન, ફાઇનાન્સ કે અન્ય CSC સંબંધિત સેવાઓ વિશે માર્ગદર્શન જોઈએ, તો તમે wa.me/916351261278 પર અમારો સંપર્ક કરી શકો છો.

---

ડિસ્ક્લેમર: આ લેખ ફક્ત સામાન્ય જાણકારી માટે છે. યોજનાની અંતિમ પાત્રતા, લાભ અને પ્રક્રિયા સંબંધિત સરકારી વિભાગ (બંદરો અને વાહનવ્યવહાર વિભાગ)ની નીતિ અને સમય-સમય પરના નિયમો મુજબ બદલાઈ શકે છે. અરજી કરતા પહેલાં સત્તાવાર સ્ત્રોત પરથી માહિતી ચકાસી લેવી.

સત્તાવાર સ્ત્રોત:

• pnt.gujarat.gov.in — બંદરો અને વાહનવ્યવહાર વિભાગ, ગુજરાત સરકાર
• ગુજરાત રાજ્ય માર્ગ વાહન વ્યવહાર નિગમ (GSRTC) પરિપત્ર ક્રમાંક: ગુરામા/પરિ/વાણિજ્ય/વિકલાંગ/1909, તા. 22/03/2017
• રાજ્ય સરકારનો ઠરાવ ક્રમાંક: અપગ/102003/1566/છ-1, તા. 21/04/2016 (સમાજ સુરક્ષા ખાતું, ગાંધીનગર)

આ પણ વાંચો (Related Articles):

• Ayushman Card (PMJAY-MA) સંબંધિત લેખ
• Ration Card સંબંધિત લેખ
• Vrudh Sahay Yojana (IGNOAPS) સંબંધિત લેખ